Paryushan 2017 - A time for reflection, discipline, penance and forgiveness

Paryushan Mahaparva

18th - 25th August 2017

Paryshan parva is an 8 day Jain festival of reflection and seeking forgiveness for one's sins. Every evening pratikraman is undertaken during which one recounts not just the past day, week, fortnight, month but those transgressions and sins committed in the lasy year and beyond. One repents and asks for forgiveness. One reflects as to their root causes and makes firm resolutions to avoid them in the present and future. One disciplines the mind and the senses and stills one's awareness to reside within.

During this Paryushan Mahaparva we ask after all those tapasvis and wish them well in their sadhana and tapa.

Listen to the complete Shree Bruhad Alochana here. You can find the individual tracks and download options in our Bhakti Library

Paryushan Swadhyays

The video swadhyays from Paryushan 2017 will be uploaded day by day below for you to watch.

Truth Circle: The Barber Shaves All of Shrimad's Hair!

The Barber Shaves All of Shrimad's Hair

As narrated by Motilal Bhavsar of Nadiad

 The following incident took place when Shrimad Rajchandra was in the city of Nadiad. At this time truth seeker Motilal Bhavsar was at his service.

It had been a month since Shrimad had shaved. Upon his request, Motilal called for a barber and instructed him as follows, “Do not speak with Sahibji  and do a quick but neat job. Sahibji does not appreciate waste of time.” After this Motilal went to prepare Shrimad’s bath.

When the barber approached Shrimad, he found him in a deep state of meditation. The barber thought to himself, “Shrimadji seems to be a highly elevated soul, I should shave off all his hair as is common practice amongst great saints.”  As he was instructed to remain silent, the barber did not utter a single word and shaved Shrimad’s head, beard and moustache! Completely unaware of the barber’s mistake, Shrimad continued to dwell peacefully in deep meditation.

Oh! What an extraordinary meditative state Shrimad resides in! Shrimad’s highly elevated sense of detachment is indeed remarkable!

- Inspirational Stories of Shrimad Rajchandra page 289

શ્રીમદ્ જીના દાઢી, મૂંછ અને શિર બધું જ મૂંડી નાંખ્યું!

શ્રીમદ્ અને મોતીલાલ ભાવસર, નડિયાદ

શ્રીમદ્જી જયારે નડિયાદ મુકામે હતા ત્યારે મુમુક્ષુ મોતીલાલ ભાવસાર તેઓની સેવામાં હતા. એ વખતે શ્રીમદ્જીની હજામત એક મહિનાની થઈ હતી. તેઓની આજ્ઞાથી મોતીભાઈએ હજામને બોલાવ્યો અને તેને શ્રીમદ્જી પાસે મોકલતાં સૂચન કર્યું કે, ‘સાહેબજી સાથે વાતચીત કર્યા વગર ઝડપથી અને વ્યવસ્થિત રીતે હજામત કરી લેજે; કારણ કે વધુ સમય જાય તે સાહેબજીને ઠીક લાગતું નથી.’  ત્યાર બાદ મોતીભાઈ શ્રીમદ્જીના સ્નાન માટેની વ્યવસ્થા કરવા ગયા. તે દરમિયાન, હજામ જયારે શ્રીમદ્જી પાસે પહોંચ્યો ત્યારે તેઓ આત્મસ્વભાવમાં ધ્યાનમગ્ન હતા. હજામે તો મળેલી સૂચના પ્રમાણે કંઈ પણ પૂછ્યા વિના ‘શ્રીમદજી તો મહાત્મા પુરુષ છે જેથી બધું જ સાફ કરી નાંખવાનું હશે’ તેમ ધારી શ્રીમદ્જીના દાઢી, મૂંછ અને શિર બધું જ મૂંડી નાંખ્યું! હજામત દરમિયાન પણ શ્રીમદ્જીએ હજામને કાંઈ કહ્યું નહીં. અહો! શ્રીમદ્જીની કેવી અદભૂત સમાધિસ્થ દશા! દેહ પ્રત્યેનો કેવો અનાસક્ત ભાવ !!

- શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર - પ્રેરક પ્રસંગો - પાનું ૨૮૯


IVY Swadhyay - Making Paryushan easy and part of our daily life

IVY Swadhyay - July 2017

Making Paryushan Easy and part of our daily life.

With the holy festival of Paryushan not even a month from now, all the believers in Jainism would have plans to increase their level of spirituality by fasting, meditating and praying.
While fasting is not always easy, there are other options that everybody (regardless of age, intelligence, profession or class) can undertake easily like the four principles of Jainism. Practicing them daily helps them integrate effortlessly into our lives.

Non-Violence (Ahimsa) - Ensuring that we do not harm to any soul in any way. That is, being extremely careful when you walk, talk, move, eat, use water, electricity etc.

Truth (Satya) - Always speak the truth. Pujya Bapuji would often say: ‘In difficult situations keep mum rather than speak a lie’. Either do not engage into things that you cannot tell others about or have the courage to confess when you have committed any wrong deed.

Non-cheating/Stealing (Achaurya) - Never let even the thought of stealing or cheating enter your mind. In case it does, be vigilant enough to not entertain such a thought.

Non-Possession/Non-attachment (Aparigrah) - Often our stress comes from trying to handle more than necessary – same goes for possessions or material things – allocate the quantity of things you need and give away excess possessions to those in need.

At the end of the day, we may have saved some lives and stopped ourselves from hurting others and mustered courage to own our mistakes, confess and ask for forgiveness.
For spiritual enrichment, Brahmnisht Minalben suggested to follow 6 simple things everyday. These 6 tasks have as much potential as meditation to uplift one’s spirits, make one happy and lead a disciplined life filled with gratitude.
    •    Wake up with a smile, look at life with enthusiasm and bow 3 times before the enlightened souls to say ‘Thank you’.
    •    Fold your hands in namaskar mudra to the universe and establish connection with everyone who is a part of it – celestial bodies, nature, family & friends. All souls are alike; the only difference is in the bodily form they take.
    •    Resolve to see things in positive light. Replace the negative thoughts with positive ones.
    •    Aspire something for the day. It can be anything as simple as spending time with an elderly person, teaching something to someone, helping a friend, politely talking to a person you dislike, to anything personal as beginning to learn a new skill. One must remember that desire is not the same as aspiration. Desire has latent selfishness whereas aspiration is about the joy of learning and giving.
    •    Never let yourself feel lonely. At any point you feel that you are alone, remind yourself that our Sadguru and our mother are always with you.
    •    Lastly, before going to bed, pray the Almighty to organize your life, while giving you the strength to take care of your day-to-day activities and the courage to live life judiciously.
Minalben ended with a beautiful and empowering couplet-

Alone I can say, together we can talk
Alone I can enjoy, together we can celebrate
Alone I can smile, together we can laugh
Giving his discourse in the same vein, Brahmnisht Vikrambhai sang a spiritually elevating song from the movie ‘Hamraaz, 1967’ that inspires about living life to the fullest and not letting anything influence you negatively, let alone harm you.

“If life is a song - sing it.
If life is an opportunity – grab it.
If life is a game - play it.
If life is a challenge - meet it.
If life is a dream - realize it.
If life is a sacrifice - offer it.
If life is love - enjoy it.”
Sai Baba”
Vikrambhai said: “Come what may, I choose to be Happy from within. I will not shy away from my duties, be righteous in my conduct, respond and not react in any circumstances. I will not let any force shake my determination, weaken my will or steal away my joy, even if that force is the thought of death. We often associate sadness and sorrow with death; but once you have befriended death, every moment of one’s life will be absolutely exciting. Think of life like a restaurant where everyone is served what they deserve. Thus, there is no place for complaints or regrets. There is going to be acceptance, love and happiness.”
Lyrics: Words so profound that they fill us with courage; a stirring power is transpired in us:

ના મૂંહ છૂપા કે જિયો ઔર ના સર ઝુકે કે જિયો
ગમોં કા દૌર ભી આયે તો મુસ્કુરા કે જિયો
ના મૂંહ છૂપા કે જિયો ઔર ના સર ઝુકે કે જિયો

Click here to her a poem

Climate change - what price will the next generation pay?

Did you know that a lot of kids worry about climate change? They learn in science class that we humans are burning huge volumes of fossil fuels (oil, coal and gas) and, because of the emission levels, the planet is getting warmer, ice caps are melting and sea levels are rising.

Meet this 9 year old boy, Levi Draheim. He's a bubbly kid with wild curly hair who lives on the coast of Florida, a place threatened by rising seas. Draheim has already noticed that reefs are disappearing, and he’s stopped going to the beach these days because he’s getting nightmares of his house being underwater.

Levi and 20 other kids are currently part of a ground-breaking lawsuit against the US government. They are protesting against President Donald Trump for pulling out of the historic, legally binding agreement that 195 countries have made to regulate carbon emissions (the Paris Climate Agreement). These kids are concerned their generation will inherit an irreparably damaged planet thanks to the short-sighted actions of adults today.

Elsewhere, the effects of climate change have already been serious. In Bangladesh the rising sea levels are damaging infrastructure and pushing thousands of people away from their homes near the rivers and beaches; turning them into climate-refugees. Forced to move to overcrowded cities, the newcomers have no option but to settle into the polluted slums.

Of course, it is not just humans that are struggling to adapt to the change in weather. Scientists fear that over one third of all species on the planet will become extinct in the next three decades.

Most people know climate change is happening, but they push it aside so they can continue living their lives.
— Isaac Vergun, age 15.

It’s time for us adults to make a choice - what kind of planet do we want to leave for future generations? And what choices do we have in our hands to make a positive difference?

The science behind the changing weather

There is overwhelming agreement between scientists all around the world that the current acceleration of global warming is due to human activity - it is not a natural phenomenon.

While it is natural to have greenhouse gases protecting the atmosphere and keeping us warm, the current levels of greenhouse gases, such as carbon dioxide in the atmosphere, are so high that the whole planet is warming up far more than it should.

Where is all this extra carbon dioxide coming from? It comes from burning fossil fuels such as oil, gas and coal. We use this to get electricity in our homes and factories, and to travel or transport goods by car, ship or plane. Simply put, we humans are using the wrong fuels.


What will happen if we do nothing?

The early signs of climate change are all around us. Temperatures are getting warmer, giant ice sheets are melting, and the oceans are rising. Flowers are blooming at different times, and birds are not flying as far south as they used to for the winter.

Why does all this matter? If the planet keeps getting warmer we can expect more severe weather such as storms, flooding, droughts and heat waves. These changes can cause further problems like the spread of diseases, wild fires, and food shortages. Historically food insecurity has led to wars between countries. Coral reefs will disappear and many plants and animals will become extinct. In short, climate change is connected to everything!


Why is rise in global temperature causing storms and flooding?

You may be wondering, how does an increase in global temperature cause more extreme rainfall and flooding, as well as droughts? The following chart gives a simplified overview of how increased greenhouse gases impact the climate. Most of the effects are related to water - not surprising when we consider that our planet is 70% water!


What is the urgency behind this?

The maximum global warming that the planet can tolerate is 2 degrees Celcius. There is no debate among leading scientists about this. The insurance industry has also warned that if the world goes beyond a 2 degree temperature increase, it is not systemically insurable due to the frequency and intensity of extreme weather impacts.

This puts a finite limit of how much carbon we can emit in total before we reach this high temperature (3000 Gigatonnes!). This is our entire global “carbon budget” forever, so we have to spend it slowly and carefully.

If we continue emitting as we are, we will use up our carbon budget and cause the planet to reach the 2 degrees Celsius in under 20 years. But if we start to reduce carbon emissions now we can transition safely to a zero net emissions economy by year 2050, without causing more than a 2 degrees rise. That’s why it comes down to our generation to decide.

The Paris Climate Agreement

Governments of 194 nations around the world have made a commitment to make sure the planetary temperature does not increase more than 2 degrees Celsius, and make efforts to limit it to 1.5 degrees. This decision was made in the historic, legally binding agreement called the Paris Climate Agreement, two years ago. In order to achieve this goal, the whole world must transition to a different kind of economy by 2050, with zero net emissions.


Why should we care?

Out of all the living beings affected by the effects of climate change there are three groups that will suffer the most if we do nothing.

Vulnerable beings. These are the people, animals and plants that will suffer from flooding, droughts, crop failures etc. Most of us are able and wealthy enough to move city, find new food sources, and build stronger homes. But what about those who can’t? What will their suffering be like?

Future beings. The result of our actions will be felt most strongly by those living on this planet after we are all long gone. Right now we are seeing the early signs of climate change, but our kids and grandkids will feel the full brunt of it.

Invisible world. Far beyond what we can see or comprehend, the science of Jainism tells us about the innumerable invisible souls that make up the beauty of this planet. There is an invisible interplay of spiritual energy, a cosmic dance of value that cannot be calculated.

For a spiritual seeker, the question of how much we care is simply about the size of our hearts. How much space do we have in our hearts for caring about others?

Let’s move to action

Each of us needs to reduce our use of fossil fuels - direct and indirect. How can we do this? Here are 20 steps that would make a big difference.

1. Be open to change! It won’t help if we ignore the problem, and leave it to others to make changes. Find out what you can do, encourage others, and remain optimistic!

2. Reduce air travel. Reducing just one long-haul flight per annum can significantly reduce our carbon footprint! Consider taking one less family holiday, or go somewhere closer by train. At work, look for alternatives to travelling abroad to meet partners or clients, such as video conferencing.

3. Pat yourself on the back for being a vegetarian and think about going a step further and embracing a vegan lifestyle. This will have a major impact on your carbon footprint. Not only does raising animals for food take a lot of fuel (fertiliser production, clearing of rainforests for pasture land and growing crops to feed the animals, etc), but cows in particular release large amounts of methane which is a powerful greenhouse gas. This is why a lot of environmentalists are vegan.

4. Eat more local produce. Local food has a shorter distance to travel before reaching us, and is probably fresher and healthier for us as well.

5. Smarter home heating. Poorly insulated houses require a lot of energy to heat or cool down. Draught-proofing, insulating, and brick walls can help. Old and inefficient boilers can waste a lot of energy. If a boiler is older than 15 years it may be worth replacing it with a more energy-efficient machine. Old window frames and seals can also be a major source of heat loss.

6. Wear a sweater and keep the door closed. It might sound obvious, but we can keep ourselves warmer with simple actions. With every degree you drop your room temperature you save up to 6% of energy consumption for heating! Don’t heat any more than necessary. 18-20 degrees Celsius is normally enough for a healthy environment, and can be lower in rooms that are not used regularly.

7. Using less Air conditioning. New generations that are growing up with air conditioning are used to it always being on, even when not necessary. It is common to see people wearing sweaters because the AC is too strong! Consider turning down the cooling, opening more windows and encouraging air flow. There are also modern systems for pumping cool air from under the ground.

8. Drive less or go car-free. Reducing the mileage of the average new car from 15,000 to 10,000 miles a year will save more than a tonne of carbon, about 15% of the average person’s footprint. Consider being less dependent on your car.

9. Use more public transport. Buses and rail systems are three times more fuel-efficient than private cars. Alternatively get fitter with walking and cycling. In cities like Amsterdam more than 25% of all trips are made on bicycles!

10. Electric cars. If car travel is vital, think about buying or, even better, leasing an electric vehicle when your existing car comes to the end of its life. A battery car will save you money on fuel, particularly if you drive tens of thousands of miles a year.  Even though the electricity to charge your car will be partly generated in a gas or coal power station, electric cars are far more efficient so total carbon emissions will fall.

11. Making things last longer. It is better to repair your existing car and make it last longer than buying a new car, even if it is electric. The same is true for many other desirable items; the energy needed to make a new computer or phone is many times the amount used to power it over its lifetime. Apple says 80% of the carbon footprint of a new laptop comes from manufacturing and distribution, not use in the home.

12. Switch to LED lighting. Within the last couple of years, LEDs (light-emitting diodes) have become cheap and effective. If you have any energy-guzzling halogen lights in your house – many people have them in kitchens and bathrooms – it makes good financial and carbon sense to replace as many as possible with their LED equivalents. They should last at least 10 years, meaning you avoid the hassle of buying new halogen bulbs every few months.

13. Buy electricity from green providers. In most countries there are electricity providers that source from wind, solar, hydroelectric sources that don’t contribute to carbon emissions. You can also consider putting your own solar panels up. They work effectively even in cold countries like the UK and US.

14. Dry your clothes naturally. Frequent use of a tumble dryer adds a lot to your energy and carbon bill. Consider just air-drying the clothes. Also, while on the subject of laundry - remember that you can turn the temperature down on your clothes washing machine to just 20 or 30 degrees, and your clothes will still come out fresh and clean.

15. Buy less things. Simply buying less “stuff” and consuming less is a powerful route to lower emissions. A new suit may have a carbon impact equivalent to your home’s electricity use for a month. A single T-shirt may have caused emissions equal to two or three days’ typical power consumption. Buying lesser but better quality things has an important role to play.

16. Reduce waste. Food waste rotting in landfills is one of the largest sources of methane - a potent greenhouse gas. Recycling saves carbon emissions associated with manufacturing goods from scratch. Choosing reusables over disposables reduces the quantity of goods that need to be manufactured.

17. Ethical investment portfolio. Many of us don’t realise that a large portion of our savings (personal or business) may be invested in fossil fuel companies, or companies with a terrible track record on pollution. Have a look at your investments, or ask your fund manager if there is an opportunity to back renewable power instead.

18. Encourage politicians to act. Support those who are taking a stand on reducing fossil fuel dependency. In the past green politics were seen as a threat to the economy, but now that is changing to the opposite. Be an environmental voter. We can also support NGO and other advocacy groups that are encouraging positive policy-making.

19. Plant trees. Planting more trees will increase the planet's capacity to absorb carbon dioxide, creating a healthier breathing planet. Find out if you can plant some trees or support a charity that can do it for you. It makes a great birthday gift, or CSR initiative for your company.

20. Organise a movie-night! An excellent and easy way to dive deeper and understand climate change is to watch Leonardo DiCaprio’s film “Before the Flood”. It shows Leonardo’s three-year journey exploring the subject of climate change for free online. Book a movie night with your friends and family to enjoy this 1 hour documentary.


Let us take action now to support a living earth, and a stable climate. Starting with our own lifestyles, homes, businesses and governments, let us each consider what power we have in our hands to make changes, inspire others and accelerate the urgent transition needed to a planet-friendly economy.


Find out more

If you want to know exactly what difference your actions can make, Project DrawDown has assessed the impact of lots of creative solutions here.

Photo credit
“It’s necessary, it’s desirable, it’s achievable” - Mission2020

Traffic in Manila, Philippines in 2014. Jes Aznar/Bloomberg/Getty Images

Climate change lawsuit

પર્યાવરણમાં ફેરફાર : આગામી પેઢી તેની શું કિંમત ચૂકવશે, તેને કેટલું અધીક સહન કરવું પડશે?

શું તમે જાણો છો કે ઘણાં બાળકો પર્યાવરણમાં થતાં ફેરફારોને લીધે ચિંતિત છે? તેઓ વિજ્ઞાનના વર્ગમાં ભણે છે કે મનુષ્યો ખૂબ મોટી માત્રામાં ધરતીના પેટાણમાંથી પ્રાપ્ત થતા ઇંધણ (તેલ, કોલસો અને ગેસ) ને બાળે છે ત્યારે હવામાન વધુ ગરમ થાય છે. પર્યાવરણમાં તાપ વધતા  હિમશીલાઓ ઓગળે છે અને દરિયાના પાણીનું પ્રમાણ વધતું જાય છે.

ફ્લોરીડા, અમેરીકાનાં કાંઠે રહેતો ૯ વર્ષનો બાળક ‘લેવી ડ્રાહેમ’ જેણે દરિયા કાંઠે જવાનું છોડી દીધું છે કારણ કે તેને રાત્રે ભયાનક સ્વપ્નાઓ આવે છે જેમાં તે તેનું ઘર પાણીમાં ડૂબી ગયેલું જુએ છે!

‘લેવી’ અને બીજા 20 બાળકોએ અમેરિકન સરકારની વિરુધ્ધ આશ્ચર્યજનક, વિસ્મય ઉપજાવે એવો મુકદ્દમો કર્યો છે. પર્યાવરણમાં કાર્બન ન વધે તે માટે દેશોએ સમજૂતી કરાર કર્યા હતા, પણ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સરકારે પોતાના દેશને તેમાથી પાછો ખેંચી લિધો છે. આ બાળકોને ચિંતા છે કે આજના અણસમજુ અને સ્વાર્થી માણસોએ લીધેલા નિર્ણયોને કારણે આ ધરતી પરનું તાપમાન એટલું અધીક વધી જશે કે તેની ઊપર રહેવું અતિ મુશ્કેલ થઈ જશે. હવામાનમાં વધી ગયેલા તાપને નિયંત્રિત કરવું અશક્ય બની જશે.

બીજા દેશોમાં તો વાતાવરણના ફેરફારની બહુ જ ખરાબ અસર દેખાય છે. બાંગ્લાદેશમાં તો દરિયાના પાણીનું પ્રમાણ એટલી હદે વધ્યું છે કે જેને લીધે કિનારા પરની માળખાભૂત વ્યવસ્થાઓને નુકશાન પહોચ્યું છે અને કિનારે રહેતા માણસોને તેમનાં ઘરોથી દૂર જવાની ફરજ પડી છે, તેઓને વાતાવરણના શરણાર્થી બનાવી દીધા છે. તેઓને ભીડભાડવાળા શહેરોમાં અને પ્રદૂષિત ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેવાની ફરજ પડે છે.

ફક્ત મનુષ્યો જ વાતાવરણમાં થયેલ ફેરફાર સામે સંઘર્ષ કરે છે તેવું નથી. વૈજ્ઞાનિકોને ડર છે કે આવતા ત્રીસ વર્ષોમાં તો આ ધરતી પરની એક તૃતિયાંશ પ્રજાતિઓ લુપ્ત થઈ જશે!

મોટા ભાગના મનુષ્યો વાતાવરણમાં થતા ફેરફારોને જાણે છે પણ તેને નજરઅંદાજ કરીને પોતાની જીંદગી જીવી રહયા છે –’ઈસાક વરગુન’ (૧૫ વર્ષ) કહે છે હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે મોટા માણસોએ નક્કી કરવાનું છે કે આગામી પેઢીને માટે કેવી ધરતી આપી જવી છે? તેના માટે આપણે કેવા હકારાત્મક તફાવતો કરી શકીશું?

બદલાતા વાતાવરણ પાછળનું વિજ્ઞાન:

દુનિયાભરના વૈજ્ઞાનિકોનો એક જ મત છે કે વાતાવરણમાં વધેલ ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે ફક્ત અને ફક્ત મનુષ્યોની પ્રવૃત્તિ જ જવાબદાર છે, નહિ કે કુદરતી ઘટના.

ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ વાતાવરણને જાળવી રાખવા અને આપણા શરીરને ગરમ રાખવા માટે જરૂરી છે પણ હાલમાં આ વાયુઓનું પ્રમાણ, જેમ કે કાર્બન ડાયોકસાઈડનું પ્રમાણ વાતાવરણમાં એટલું બધું વધારે છે કે તે ધરતીને જરૂર કરતાં વધારે ગરમ રાખે છે.

આ વધારાનો કાર્બન ડાયોકસાઈડ વાયુ ક્યાંથી આવે છે? તે અશ્મિભૂત ઈંધણ જેમ કે તેલ, ગેસ, કોલસો અને પેટ્રોલ ને બાળવાથી આવે છે. તેનો વપરાશ વીજળી બનાવવા માટે થાય છે જે આપણા ઘરોમાં, ફેકટરીમાં, મુસાફરી કરવા માટે, માલ-સામાનની હેરફેર માટે ગાડી, જહાજ કે હવાઈ જહાજમાં વપરાય છે. સીધી વાત કહીએ તો આપણે ખોટું ઇંધણ વાપરી રહયા છીએ.

વાતાવરણમાં બદલાવ આવી રહ્યો છે. તેના પ્રારંભિક સંકેતો આપણે આજુબાજુમાં જોઈ રહ્યાં છીએ કે તાપમાન વધી રહયું છે, મોટી મોટી હિમશીલાઓ ઓગળી રહી છે અને સમુદ્રના પાણીની સપાટી વધી રહી છે, પ્રાણીઓ શિયાળા દરમિયાન જેટલું સ્થળાંતર કરીને દક્ષિણ તરફ આવતા તેટલું હવે નથી આવતા.

તેનાથી આપણને શું અસર થાય?

જો ધરતી આ જ રીતે વધારે ને વધારે ગરમ થતી રહે તો તેનાથી હવામાનમાં ઘણો જ ફર્ક પડે, જેમકે વાવાઝોડા, પૂર, દુકાળ કે ગરમીના મોજા ફરી વળે. તેના કારણે રોગચાળાનો ફેલાવો થાય, દાવાનળ ફેલાય અને ખોરાકની અછત જેવી વધારાની તકલીફો આવે. ઇતિહાસમાં જોઈએ તો ખોરાકની અછત બે દેશો વચ્ચે યુદ્ધનું કારણ બનેલ છે. પરવાળાનાં બનેલ ખડકોનો નાશ થશે અને ઘણાં છોડ, ઝાડપાન અને પ્રાણીઓની જાતિ લુપ્ત થશે. ટૂંકમાં, વાતાવરણમાં ફેરફાર દરેક વસ્તુ સાથે જોડાયેલ છે.

શા માટે વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો થવાથી વંટોળિયા, વાવાઝોડા, અને પૂર આવે છે?

તમને કદાચ આશ્ચર્ય થશે કે વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારાને કારણે વધારે પડતો વરસાદ અને પૂરની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે અને ક્યારેક દુકાળ પણ પડે છે.  પૃથ્વીની સપાટી પર 70% પાણી છે અને મોટાભાગની અસર તેના કારણે જ થાય છે.

શા માટે તેના પર હમણાં જ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે?

પૃથ્વી વધારે માં વધારે 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાનમાં વધારો સહન કરી શકશે। અગ્રણી વૈજ્ઞાનિકો આ બાબતે સહમત છે. વીમા કંપનીઓ પણ ચેતવે છે કે દુનિયાનું તાપમાન 2 ડિગ્રી સેલ્શ્યિસ થી ઉપર જવાના કારણે વાતાવરણ પર થતી આકરી અસર જે ખૂબ જ તીવ્રતા ભરી હોય છે જે વીમા લેવા માટે ની યોગ્ય પરિસ્થિતિ નથી.

આ બધાં કારણો આપણને કાર્બન ગેસના ઉત્સર્જન માટેની પરિમિત મર્યાદા આપે છે કે તાપમાન 3000 ગિગાટોન્સ થી વધારે ન થવું જોઈએ. આ આખા વિશ્વનું ‘કાર્બન વપરાશનું અંદાજ પત્ર’ છે માટે આપણે તે ઈંધણો ખુબ સાચવીને અને ધીમે ધીમે વાપરવા જરૂરી છે.

અત્યારે જે રીતે કાર્બન વાયુનું ઉત્સર્જન થઇ રહ્યું છે તે ઝડપે તો આગામી 20 વર્ષોમાં આ પૃથ્વીનું તાપમાન 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધી જશે પણ જો કાર્બન ગેસના ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો લાવવા માટે સુરક્ષિત ફેરફારો લાવશું તો વર્ષ 2050 સુધીમાં કાર્બન ગેસનું ઉત્સર્જન પ્રમાણ લગભગ શૂન્યવત થઇ જશે. જેના કારણે તાપમાનમાં 2 ડિગ્રી સેલ્સિયસ નો વધારો નહિ થશે. આ વાતનો  આજની પેઢી એ નિર્ણય લેવો જ રહ્યો.

પેરિસ વાતાવરણ સંધિ

દુનિયાના 194 દેશોની સરકારો પૃથ્વીનું વાતાવરણ 2 ડિગ્રીથી ન વધે એના પ્રયત્નો કરીને તેને 1.5 ડિગ્રી સુધી સીમિત કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ થયા છે. બે વર્ષ પહેલા આ ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવાયો જે બધાને કાયદેસર બંધનકારક છે, તેને પેરિસ વાતાવરણ સંધિ કહેવામાં આવે છે. આ ધ્યેયને મેળવવા માટે બધા દેશો એ તેમના અર્થતંત્રને એવી રીતે બદલવું રહ્યું કે જેથી 2050 સુધીમાં ઉત્સર્જનનું પ્રમાણ શૂન્ય થાય.

આપણે શા માટે કાળજી રાખવી જોઈએ?

જો આપણે વાતાવરણના ફેરફારોની અસર માટે કાંઈ નહિ કરીએ તો સજીવન પ્રાણીજાતિમાંના 3 સમૂહ સૌથી વધારે હેરાન થશે.

1. સંવેદનશીલ પ્રાણીજાતિ : પૂર, દુકાળ કે પાક ઓછો થવાનાં કારણોથી મનુષ્યો, પ્રાણીઓ અને ઝાડનો ભોગ લેવાશે. આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો તો એટલા પૈસાદાર છે કે તેઓ માટે નવા શહેરમાં સ્થળાન્તર કરવું, ખોરાકના નવા સ્ત્રોત્ર ગોતવા કે પછી મજબૂત ઘરો બાંધવા સહેલા છે. પણ જેઓ તેવું ન કરી શકે તેઓનું શું? તેઓની વેદના કેવી હશે?

2. ભવિષ્યના જીવો: આજની પેઢીના મૃત્યુ પછી તેમની કરેલી ભૂલો આગામી પેઢીને ભોગવવી પડશે. હાલમાં તો આપણે વાતાવરણના ફેરફારોની અસર જોઈ રહ્યા છીએ પણ આપણા બાળકો અને પૌત્રોની પેઢીને તો ખુબ જ ભયંકર અસર ભોગવવી પડશે.

3. અદ્રશ્ય દુનિયા: આપણે જોઈ શકીએ કે વિચારી શકીએ તેનાથી ક્યાંય દૂર, જૈન ધર્મ અસંખ્ય અદ્રશ્ય આત્માઓ વિષે કહે છે જેઓના થકી આ પૃથ્વી ગ્રહની સુંદરતા છે. ત્યાં આધ્યાત્મિક ઊર્જાની અદ્રશ્ય આંતરપ્રક્રિયા છે જે આ બ્રહ્માંડનો એક અમૂલ્ય હિસ્સો છે.

અધ્યાત્મની ખોજમાં નીકળવા વાળા માટે તો એક જ સવાલ છે કે આ બાબતે તેમને કેટલી ચિંતા છે? બીજાઓ માટે તેમના હૃદયમાં કેટલી કરુણા છે?

ચાલો, ત્યારે જે કરવાનું છે તે નક્કી કરીએ:

સર્વેએ મળીને સીધી રીતે કે આડકતરી રીતે અશ્મિભૂત ઇંધણનો વપરાશ ઘટાડવાનો છે. તેના માટે નીચે આપેલ 20 મુદ્દ્દાઓને અમલમાં મૂકીએ જેના થકી બહુ મોટો ફરક પડશે.

1. બદલાવ માટે તૈયાર રહો: આ બાબતે તમે શું કરી શકો તે જાણો, બીજાને તેના માટે પ્રોત્સાહન આપો અને આશાવાદી રહો!

2. હવાઈ મુસાફરીને ઓછી કરો.

3. શાકાહારી હોવા માટે પોતાને જ અભિવાદો અને હજી એક પગલું આગળ વધીને વિગન થવું એટલેકે દૂધ અને દૂધમાંથી બનેલી વસ્તુઓ પણ નહિ વાપરવી.

4. સ્થાનિક બનાવટની વસ્તુઓ વાપરો.

5. ઘરને હોશિયારીપૂર્વક ગરમ રાખે તેવી રીતો અપનાવો. જુના બોઈલર વગેરેને સ્થાને નવા સાધનો વસાવો.

6. સ્વેટર પહેરો અને ઘરના દરવાજા બંધ રાખો, ઠંડા પ્રદેશોના ઘરમાં એક ડિગ્રી ગરમી બચાવવાથી 6% ઉર્જાનો વપરાશ બચે છે.

7. ગરમ પ્રદેશોમાં વાતાનુકુલીન સાધનો નો વપરાશ સંયમિત રીતે કરો.

8. વાહનનો વાપરાશ ઓછો કરવો કે બંધ કરવો.

9. જાહેર પરિવહનનો (public transport) વપરાશ કરો જેમકે બસ કે રેલવે અથવા વૈકલ્પિક રીતે ચાલવું કે સાયકલિંગ કરવું.

10. ઇલેક્ટ્રિક કારનો વપરાશ કરો.

11. સમજણપૂર્વક વસ્તુને વાપરવી જેથી તે લાંબો સમય ચાલે કારણકે નવી વસ્તુ બનાવવા માટે ઇંધણ વધારે વપરાય છે.

12. હેલોજન પ્રકાશથી એલ ઈ ડી પ્રકાશ આપતી વસ્તુ તરફ વળો જે કિફાયતી અને લાંબા સમય સુધી ચાલે છે.

13. હવા, સૂર્ય કે પાણીથી બનતી ઇલેકટ્રીસિટી બનાવતા ઉત્પાદકો પાસેથી વીજળી ખરીદો.

14. કુદરતી રીતે કપડાં સુકાવવા. વોશિંગ મશીનના ડ્રાયરનો વપરાશ ઘટાડવો.

15. જરૂરિયાત પૂરતી વસ્તુની જ ખરીદી કરવી, એક નવો ડ્રેસ ખરીદવો તે 2 થી 3 દિવસના વીજળી વપરાશ જેટલો ગેસ ઉત્સર્જન કરે છે!! પરિગ્રહ વધારવો નહિ.

16. કચરો ઘટાડવો, જેમકે ખોરાકનો કચરો મીથેન ગેસનો એક મોટો સ્તોત્ર છે !!

17. નૈતિક રોકાણ કરો : રોકાણને ફરીથી તપાસી જવું કારણકે અજાણતા આપણું રોકાણ કોઈ એવી કંપનીઓમાં ન થવું જોઈએ કે જેઓ અશ્મિભૂત ઇંધણના  બિઝનેઝ કરતા હોય અથવા પ્રદુષણ ફેલાવવા માટે કુખ્યાત હોય.

18. રાજકારણીઓને આ કાર્ય કરવા પ્રોત્સાહન આપો. તેવા રાજકારણીને આપનો કિંમતી મત આપો જેઓ અશ્મિભૂત ઇંધણના વપરાશની વિરુદ્ધ કાર્ય કરતા હોય.

19. ઝાડ વાવો. વધારે ઝાડ વાવવાથી ધરતીની કાર્બન ગેસનું શોષણ કરવાની શક્તિ વધશે માટે તમે ઝાડ વાવો કે પછી જે સંસ્થા ઝાડ વાવતી હોય તેને મદદ કરો.

20. રાતનો ફિલ્મ શૉ રાખો : લિયોનાર્ડો ડિકેપ્રિઓનું ‘બીફૉર ધ ફ્લડ’ નામની એક કલાકની દસ્તાવેજી ફિલ્મ મિત્રો અને કુટુંબીજનો સાથે જોવાનો કાર્યક્રમ ગોઠવો. આ ફિલ્મ ‘વાતાવરણમાં ફેરફાર’ ના વિષય પર લિયોનાર્ડોની 3 વર્ષની મહેનતે બનાવેલી છે જે ફ્રી ઓન લાઈન જોવા મળે છે.


આવો! આપણે આ ધરતીને સારી આબોહવા અને જીવવા લાયક બનાવવાના પ્રયાસો કરીએ. આપણી જીવનશૈલી, ઘર, કામકાજની જગ્યાથી શરૂઆત કરીએ કે આપણે ક્યાં અને શું ફેરફાર લાવી શકીએ છીએ? બીજાને પણ પ્રોત્સાહન આપીએ અને તાત્કાલિક બદલાવ લાવવા માટે ધરતી માટે મૈત્રીપૂર્ણ અર્થવ્યવસ્થા અપનાવીએ.

Goal 9: Inner Transformation

Goal 9:

Inner Transformation

Silence of speech and silence of mind is the state in which I want to firmly exist.

ધ્યેય ૯:

આંતરિક પરિવર્તન

હું બને ત્યાં સુધી મૌન રહીશ અને ચંચળ મનની વિચારધારાઓને શાંત કરીને આત્મભાવે નિર્મળ જીવન વ્યતિત કરીશ.

Goal 8 combined.jpg

Inner Transformation

A change that is irreversible and remains permanent is called “transformation”. This is a change that comes from deep within and lasts forever.   Only by discovering and connecting with our soul shall this transformation occur.

Just as milk becomes curd, a green unripe sour mango ripens and turns yellow and tastes sweet, and a small seed grows into a huge mighty tree , the human body keeps ageing. These changes are irreversible, but the change occurred is not a permanent state. With time, all of these objects continue to decay and eventually fall apart.

The transformation that we are working towards is very different. It leads to a permanent shift.

Let us begin our contemplation with our current state: past and present. Since time immemorial, we have been enduring inexhaustible pain. Our suffering has been immense. For endless time we have been brutalized and put to death. In consonance with karmas bound, the physical anatomy has kept modifying and our soul has always remained caged. Sadly we do not even realise that we are caged in the body.

In our mind it has now become explicitly clear that “Yes, I am the soul and not the body”, but this reality is not visible to us in the course of our daily actions. We do not recollect our past lives, nor are we able to see the influx of karmas, when they come and bind our soul. If we could, then our conduct would have surely been different.

Do we wish to bring about a revolutionary change? A permanent shift to the way we exist and endure in this universe. Who am I? Why do I suffer so much? Where have I come from and where will I go? These are the key questions that we have never answered.

In the vastness of this cosmos, our soul is merely a tiny speck, yet it is enormously empowered. We must explore, unveil and use our capabilities constructively in order to stop further enslaving our soul, and to free ourselves from all karmic bondage.

Shedding the mortal body forever , living in effortless, choiceless pure awareness is what we all seek. Residing in the body but living in self awareness is true inner transformation. How do we achieve this?

Steps of inner transformation:

Finding a True Guru, seeking His refuge we unconditionally surrender to Him. With His grace our inner transformation begins. Param Pujya Bhaishree has lovingly accepted us, in his graceful shelter we resolute to bring meaning and direction to our chaotic lives. Following and contemplating on His agnas , raising our awareness is the next step.

Initially for few months we remain enthusiastic , but then our efforts fizzle out. Why does this happen? How do we overcome it?

Overcoming the Hurdles :

What we enjoy is what we continue doing. When happiness is not reaped, the whole pursuit seems futile and we stop investing our time in it. Let us not make following agnas monotonous by introducing variety in performing them. Initially we may need a friend or a family member to jointly recite and read with us . Discussing the poems mutually, or singing them differently are some possible ways to preserve our interest and joy.

The fruits of contemplation are instant.
By contemplating, we actually allow our Guru to work within us. How many of us do this consciously? This is one of the most important element that can accelerate our progress. Yet we do not prioritise it and so do not have time to contemplate.

Lack of concentration is another big hurdle. Most of the time we are not present to what we are doing. Stressed and tired, how do we expect our mind to concentrate? Our lives are directed by the unconscious mind and then we resign to the outcome as our “fate”. Let us instead be conscious of the thoughts, feelings and behavior we exhibit.

Having unwavering faith, while we abide by our agnas is of utmost importance. In our darkest moments, it is faith that lights our hope and helps us to believe what we cannot see. It is faith that keeps us going.

A simple and noble life is most essential. Unfortunately to satisfy our worldly desires we busy ourselves with activities such as accumulating wealth. We have yet to realise that needs can be satisfied but greed can never be satiated. Vainly, trying to satisfy our greed, we keep compromising our ethical values and forsake our integrity.

Being disciplined, reviewing our priorities we ought to manage our time in the best possible manner. We have failed to understand that time it always our most valuable resource.

Aristotle said " Knowing yourself is beginning of all wisdom'. The deeper we go, the more we introspect, the more clearly we shall understand that we have been our own enemy. We are skilled at analysing our worldly failures but we rarely analyse our spiritual endeavors.  

To infuse our life with spirituality, we must relinquish and disengage ourselves from worldly matters. We must resist the temptation to keep engaging unnecessarily, advising and interrupting in matters that are of no real concern to us.

Valuing virtues, we need to cultivate and live them. We must dissolve our anger with forgiveness, pride with modesty, deceit with straightforwardness and greed with contentment. Virtues are our tools of enlightenment. Just look at Bhaishree: he is full of them! How tactfully he uses them and makes his and our world so divinely beautiful.

Even though we know that happiness lies within us, unabated, we keep seeking it outside. Colour, odour, shapes, taste and sensation keep attracting us. Ephemeral in nature, all of this keeps deteriorating. And yet we ignore this truth, when evaluating these fleeting attractions.     

By seeing good in others we feel happier, confident and loving. This virtue does wonders but we have yet to imbibe it. Most of the time we critically keep commenting on others' follies.

Without awareness we are not truly alive. Paying attention to detail is mindfulness. Patience and tolerance allows us to remain mindful. We haven't learnt to isolate ourselves and live in solitude. For taming and controlling our mind we need to regularly meditate. It is in meditation that we shall realise our soul.

We all desire inner motivation. This desire is the spark of motivation, but it is relentless determination and commitment that will equip to pursue our goals.

In order to know, we have to read; but to learn, we have to observe. Observing Bhaishree is the quickest path to achieving inner transformation.


આંતરિક પરિવર્તન - આંતરિક રૂપાંતર

આપણે સહુ આંતરિક પરિવર્તન ઇચ્છીએ છીએ. એવું પરિવર્તન કે જે રૂપાંતરિત કરી દે. વ્યક્તિ મૂળથી બદલાઈ જાય. આંતરિક પરિવર્તન કે જે અંતરના ઊંડાણમાંથી પ્રગટ થાય. આત્માનો સાક્ષાત્ અનુભવ થાય. અત્યાર સુધી દેહભાવે જીવતા હતા પણ હવે આત્મભાવે જીવવા લાગીએ. ઘેટાંનાં ટોળામાં રહેલા સિંહના બચ્ચાંને સમજાઈ ગયું કે હું ઘેટું નહીં પણ સિંહ છું. તેણે ગર્જના કરી અને ત્યાર બાદ સિંહ બની જીવવા લાગ્યો.

મેળવણ ઉમેરતાં દૂધ દહીં બની જાય, જે કેરી કાચી હતી, રંગ જેનો લીલો હતો અને સ્વાદમાં અતિશય ખાટી હતી પણ તે જ્યારે પાકી ગઈ, ત્યારે તેનો રંગ કેસરી થઈ ગયો અને સ્વાદમાં ખૂબ મીઠી બની ગઈ, એક નાનું બીજ હતું પણ સમય જતાં તે વટવૃક્ષ બની ગયું, એક નાનું બાળક જે કોઈનું સંતાન હતું તે આજે ખુદ એક વૃધ્ધ દાદાજી બની ગયો. આ બદલાવ એવો છે કે હવે તે ઇચ્છે તો પણ તેનું પહેલાંનું સ્વરૂપ ધારણ ન કરી શકે, કારણ તે સંપૂર્ણ બદલાઈ ગયું, રૂપાંતરિત થઈ ગયું. આને આપણે રૂપાંતરિત ને બદલે પર્યાયાંતરિત એમ ગણવું વધારે ઉચિત છે. કારણ જે બદલાયું, તે સમયના વહેણ સાથે હજુ બદલાતું રહેવાનું. અંતે સંયોગથી જેનું સર્જન છે તે સંયોગી દ્રવ્યો છૂટાં પડતાં તેનું વિસર્જન નિશ્ચિત છે જ. આપણે એવો બદલાવ ઈચ્છીએ છીએ, જે શાશ્વત હોય, આવ્યા બાદ સદાકાળ સુખને આપનારો હોય, તેને જ  આપણે ખરા અર્થમાં  રૂપાંતરિત થયાની માન્યતા આપીશું. આવા આંતરિક પરિવર્તનની ઊંડી વિચારણા કરતા પહેલાં આપણા ભૂતકાળ અને  વર્તમાન જીવન વિશે વિચાર કરી લઈએ.

અનંતકાળથી જીવ જન્મમરણ કરી રહ્યો છે. અનંત દુઃખ તેણે ભોગવ્યું છે. નરક - નિગોદમાં તેણે અતિશય પીડા સહન કરી છે. એક પળમાં તે અનેકવાર મર્યો છે. ચીરાયો, કપાયો, કુટાયો, ઘાણીમાં પીલાયો, તેલમાં તળાયો, અગ્નિમાં શેકાયો, ગરમ પાણીમાં બફાયો, કતલખાને હણાયો, તેની ક્રૂર હત્યા અનંત વાર થઈ છે. કર્મ અનુસાર સૂક્ષ્મ-બાદર, સ્થાવર કે ત્રસ એકેંદ્રિય થી પંચેંદ્રિય જીવ તરીકે અલગ અલગ શરીરોમાં તે પૂરાયેલો રહ્યો અને અપાર વેદના તેણે ભોગવી છે. દુઃખભર્યું આશ્ચર્ય છે કે જે શરીર ધારણ કરવાથી આવું અરેરાટી ઊપજાવે એવું દુઃખ તેણે ભોગવ્યું તે દેહ સાથે હજુ પણ અત્યંત મોહભાવે તે જોડાયેલો છે. આ દેહ પાંજરું છે અને હું આત્મા તેમાં પૂરાયેલો છું એવું લેશ એને લાગતું નથી. કેવી દયાજનક પરિસ્થિતિ?

ઊંઘમાંથી જગાડી કોઈ પૂછે કે તું કોણ છે? તો આપણે તુરંત જવાબ આપીશું કે હું આત્મા છું, છતાં આપણે આત્માને બદલે દેહને જ કેન્દ્રમાં રાખીને જીવીએ છીએ. આપણી માન્યતાને અનુસરતું જીવન જીવવામાં સફળ નથી થયા. મોહ અને મિથ્યાત્વનું સામ્રાજ્ય અનાદિકાળનું છે. તેની પકડમાંથી જીવ છૂટી શકયો નથી. પૂર્વના જન્મો યાદ નથી, તે તાદ્રશ્ય દેખાતા નથી અને ન તો દ્રવ્ય બંધના સમયે જે કર્મના રજકણો આવીને આત્માને આવરી લે છે તે દેખાય છે. જો આ બન્ને જોઈ શકાત તો આપણું જીવન વલણ જુદું જ હોત. નથી દેખાતું એ ઉપાધિ છે પણ કર્મવિપાકનું ફળ તો આપણે પળે પળે વેદી રહ્યા છીએ. જાગૃત થવા માટે તે કંઈ ઓછું છે?

શું આપણે એક ક્રાંતિકારી પરિવર્તન લાવવા ઇચ્છીએ છીએ ખરાં? મૂળથી રૂપાંતરિત થઈ અંતરના પરમ સત્યને પામી તે સત્યમાં રહીને જીવન જીવવું છે? પૂર્વે બાંધેલાં કર્મોને સમભાવે ભોગવી લઈને મુક્ત થવું છે? હું કોણ છું? આટઆટલું દુઃખ હું શું કામ ભોગવી રહ્યો છું? હું ક્યાંથી આવ્યો અને હવે પછી ક્યાં જઈશ?

શું આવા પ્રશ્નો અંતરમાં થાય છે? શાંત ચિત્તે તે પ્રશ્નોના જવાબ મેળવવાની કોશિષ કરી છે?

આ બ્રહ્માંડમાં એક નાના ટપકાં જેટલું જ ભલે મારું અસ્તિત્વ હોય, પણ હું જાણું છું કે મારો આત્મા અપાર શક્તિઓનો સ્વામી છે, સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારા કરતાં પણ વિશેષ એ તેજ પૂંજ છે. તેના જ્ઞાનમાં આખુંય બ્રહ્માંડ સમાઈ જાય છે. ધરબાયેલી તે શક્તિને માત્ર ઉજાગર કરવાની છે. તે જ્ઞાનશક્તિનો સદ્ઉપયોગ કરીને હું નવા કર્મોથી મારા આત્માને બચાવી લઇશ અને આ જ ભવે જીવનમુક્ત દશા પ્રાપ્ત કરી અખંડ સમાધિમાં સ્થિર થઈશ. દેહનો વિલય થાય, એટલે કે નવું શરીર ધારણ ન કરવું પડે અને હું અયોગી સિદ્ધસ્વરુપી અનંત જ્ઞાન-દર્શન-ચારિત્રની રત્નત્રય અભેદતામાં શાશ્વત બની રહું એ જ સાચું રૂપાંતરિતપણું છે.

આ ભવે, હું શરીરમાં રહેવા છતાં આત્મામાં જીવીશ, અંતર જાગૃતિના જ્ઞાન પ્રકાશમાં મોહનીય કર્મને છેદતો રહીશ. હું આ મનોરથ કઈ રીતે પૂરો કરીશ?

જીવમાંથી શિવ થવા માટેનાં આ છે પગથિયાં:

પ્રત્યક્ષ સદગુરુને શોધી તેમનું શરણ સ્વીકારી, સમર્પિત થયો  ત્યારથી જ આ પરિવર્તનની ધારા શરૂ થઈ ગઈ. પરમ પૂજ્ય ભાઈશ્રીએ બહુ પ્રેમથી મને સ્વીકાર્યો છે. તેમનું માર્ગદર્શન મળતાં મારું નિરર્થક  જીવન અર્થપૂર્ણ બન્યું છે. તેમની કલ્યાણકારી આજ્ઞાઓને પાળી, પરમાર્થને સમજી હું હવે મારા વ્યવહારમાં ધર્મને સ્થાપીશ.

શરૂઆતમાં ઉમંગ અને ઉત્સાહ સાથે ગુરુ આજ્ઞા પાલન હું કરતો રહ્યો પણ તે જોશ અને જોમ ટકતા નથી. આરંભે શૂરા અને પછી પ્રમાદ, કંટાળો, સમયનો અભાવ જેવાં કારણો આવીને ઊભા રહી જાય. આવું શું કામ થતું હશે? શું તે અવરોધક તત્વોને દૂર કરી શકાય?

અવરોધક તત્વો

જે કાર્ય કરતાં આનંદ નથી મળતો તેને આપણે લાંબા સમય સુધી નથી કરી શકતા. પછી એવું લાગે કે જાણે સમય અને શક્તિ વ્યર્થ ખર્ચાઈ રહી છે. આપણું ઉપાદાન નબળું હોવાથી આપણે એકલા ધર્મની આરાધના નથી કરી શકતા, માટે કોઈ મિત્ર, સ્નેહી કે મુમુક્ષુ જો સાથે હોય તો એકબીજાને પ્રેરણા મળતી રહે. અંદરોઅંદર વિચારોનું આદાન પ્રદાન થાય, પદો જુદી રીતે ગવાય તો તેમાં રસ જળવાઈ રહે છે. એક જ પધ્ધતિએ રોજ એકની એક ક્રિયા મનને રસિક લાગતી નથી.        

“કર વિચાર તો પામ”: માર્ગ સમજવાનો અને પામવાનો આ અફર નિયમ છે. વિચારમાં અદભૂત શક્તિ હોય છે. સમજણ ખીલતાં જ આચરણમાં યોગ્ય ફેરફાર શરૂ થઈ જાય છે. આ રોકડીયો વેપાર છે. તુરંત લાભ થાય છે. જ્યારે આપણે વિચાર કરીએ છીએ ત્યારે ખરેખર આપણે ગુરુને અંતરમાં આવકારીએ છીએ. તેમની પ્રજ્ઞા આપણી મતિમાં કાર્યકારી થાય છે. જે વિચાર નથી કરતો તેને ધર્મના તાત્વિક રહસ્યો પ્રગટ થતા નથી. ભગવાનની વાણી સમજાય એનો અનેરો આનંદ છે. તે વાણી પ્રત્યેનો અહોભાવ થતાં વિપુલ નિર્જરા થાય છે. આવો દિવ્ય આનંદ અનુભવાતા જીવ પુરુષાર્થ કરવા માટે પ્રેરાય છે. શું આ ગતિશીલ જીવનમાં, વિચાર કરવા માટેનો આપણી પાસે સમય છે? તત્વને સમજવાની જિજ્ઞાસા છે કે પછી આપણી જ્ઞાન ચેતના સૂકાઈ ગઈ છે?        

એકાગ્રતા એ ખૂબ જરૂરી છે. ધર્મ કરતા હોઈએ ત્યારે ચંચળ મન સંસારના ચકડોળે ચઢે છે અને ભટકતું  રહે છે. વર્તમાનની ક્ષણમાં જે કાર્ય ચાલું છે તેમાં હાજર રહેવાને બદલે આપણું મન કારણ વગર આખા ગામમાં ફરવા જાય. નાહક સંસારની ઉપાધિઓનું પોટલું લઈ ફરતા રહીએ છીએ. અર્થ ઉપાર્જન માટે દોડાદોડી કરી થાકી જઇએ છીએ. માનસિક અને શારીરિક થાક હોય ત્યાં મન, શાંત અને સ્થિર ક્યાંથી રહેવાનું? ધીરજ કેળવીને ધીમી ગતિએ જીવન જીવશું  તો મન વ્યવસ્થિત રીતે એકાગ્રતા સાધી શકશે.

સતદેવ, સતગુરુ અને સતધર્મ પ્રત્યેનું અવિચળ શ્રદ્ધાન એ પાયાનો જરૂરી ગુણ છે. શ્રધ્ધા જીવંત હોવી જોઇએ. સદગુરુની નિશ્રામાં અવશ્ય મારું શ્રેય થવાનું જ છે એવી પરિપૂર્ણ શ્રધ્ધા હોય તો જ આત્મવિશ્વાસ સાથે આપણે પુરુષાર્થ કરી શકીએ છીએ. ઘોર અંધારું ભલે હોય પણ ખાતરી છે કે અમુક કાળ પછી સૂર્ય દેવતા આ જગતને અજવાળશે જ. મારા મોહનાં પડળો દૂર થશે જ. જ્યાં શ્રધ્ધા છે ત્યાં ન દેખાતી વસ્તુઓ પણ દેખાય છે. આ શ્રધ્ધા તે અંધશ્રધ્ધા નથી પણ સમજણપૂર્વકની, ધ્યેય સુધી પહોંચાડી દે એવી ભક્તિસહિતની શ્રધ્ધા છે.       

સાદગીભર્યું પવિત્ર જીવન જીવવું એ ધર્મ પામવા માટેની પૂર્વશરત છે. “ઇચ્છા નિરોધ તપ” એ જીવનના અંત સુધી આચરણ કરવા યોગ્ય અભ્યંતર તપ છે. કમનસીબે આ આધુનિક જગતની નૂતન વસ્તુઓ પ્રાપ્ત કરવાનો અભરખો એવો છે કે તે માટે આપણે સંપત્તિ ભેગી કરવામાં આખુંય આયખું બલિદાન કરી દઈએ છીએ. સાદગીભર્યાં નિર્મળ જીવન કરતાં લૌકિક મોટાઇ અને બાહ્ય ચમક દમક વધારે વહાલી લાગે છે. જરૂરિયાતને સંતોષી શકાય પણ લોભને કયાં થોભ છે? સંસારની સમસ્ત સંપત્તિ ચરણમાં હોય તોયે લોભી વ્યક્તિની નજર કંઇક બીજું મેળવવા ઇચ્છતી હોય છે. દાંભિક જીવન જીવતા આપણે ધર્મને સગવડીયો બનાવી દઈએ છીએ. નીતિમત્તા અને પ્રામાણિકતા ભૂલાઈ જાય છે. આવું જીવન જીવતો માનવી ગમે તેટલા સત્સંગ સાંભળે પણ એને બોધ પરિણમતો નથી.

અનુશાશન એ  વિકાસ માટે મહત્વનો ગુણ છે. સમયને અનુસરતું સુંદર સાત્વિક સદાચારી જીવન એ ધર્મના માર્ગે ચાલતા સાધક માટે ખૂબ આવશ્યક છે. જે અગત્યનું છે, તેનો વિચાર કરી તમામ કાર્યો કરવાં. મનુષ્યભવની દરેક ક્ષણ અમૂલ્ય છે તેને લૌકિક કાર્યોમાં વેડફી ન નાંખવી. વિવેકથી વિચારીને બધું કરવું. શું આપણે આવું જીવન જીવી રહ્યા છીએ?

એરિસ્ટોટલ કહેતા કે “જે પોતાની  જાતને ઓળખવાના પ્રયત્નોમાં જોડાય છે તેના અંતઃકરણમાં સત્યનો  પ્રકાશ પથરાવા લાગે છે.” જેટલા વધુ ઊંડા જઈશું તેટલા અધિક આપણે આપણી જાતને, આપણી સ્વભાવ પ્રકૃતિઓને, ગુણ-દોષને, શક્તિઓ તેમજ  નબળાઇઓને સમજતા થઈશું. શત્રુઓ બહાર નથી પણ આપણી અંદર છે. તે શત્રુઓને જીતવા એક રચનાત્મક આયોજન થશે. લૌકિક કાર્યોમાં જ્યારે આપણે નિષ્ફળ જઇએ છીએ ત્યારે ગંભીરતાપૂર્વક તેનું પૃથક્કરણ કરીએ છીએ પણ આધ્યાત્મિક પુરુષાર્થ કરતી વખતે શું ફળ આવ્યું તેનો વિચાર પણ કરતા નથી. શું મારા જીવનમાં પરિવર્તન આવ્યું? તટસ્થ રહી મે મારું મૂલ્યાંકન કર્યું છે?    

જીવનને આધ્યાત્મિક બનાવવું હશે તો આપણે નિર્લેપ અને અસંગ રહેવાનો મહાવરો કેળવવો પડશે.  હું મારું સંભાળીશ એવું સ્વાર્થી માનસ નથી પણ સ્વ-કેન્દ્રિત રહેવાની કૂંચી છે. પરપંચાયત, અન્યના જીવન વિષે  જાણવાની ઉત્સુકતા, સલાહ સૂચનો દ્વારા હસ્તક્ષેપ કરતા રહેવાની ટેવ, અભિપ્રાયો આપવાની આદત, આમ બહારના જગતની ખોટી ફીકર કરવામાં, જીવન પૂરું થઈ જાય છે. બીજાનું સુધારવામાં જીવ પોતાનું બગાડી રહ્યો છે એ કેમ નથી સમજતો?

ગુણાત્મક જીવન એ જ સાચું વૈભવશાળી જીવન છે.  ક્રોધને પ્રેમ અને ક્ષમાથી, માનને વિનમ્રતાથી, માયાને સરળતાથી અને લોભને સંતોષથી જીતી લેવા. દુર્ગુણોને ગુણો દ્વારા જીતી લઈ આપણે હારેલી બાજી જીતી શકીએ એમ છીએ. આત્મા સાધ્ય છે તો ગુણો એ સાધન છે. ત્યાગ, વૈરાગ્ય, ઉપશમ અને યથાર્થબોધ એ મૂળ પ્રાથમિક ગુણો છે. પાંચ ઇંદ્રિયોનું સંયમન તેમજ મનની સ્થિરતા એ લક્ષ્ય છે. ભાઈશ્રીને જોઇએ ત્યાં જ આપણને આનંદાશ્ચર્ય ઊપજે, આપણા નેત્રો ઠરે. ગુણોના તેઓ કોષ છે. કુનેહપૂર્વક તેઓ આ ગુણોનો ઉપયોગ કરતા હોય છે અને તેથી તેમનું તેમજ આપણું જીવન અતિ સુંદર બન્યું છે.

જાણીએ છીએ કે સાચો આનંદ આત્મામાં રહેલો છે. તે આનંદ પોતાનો છે, કોઈ પર-પદાર્થોના આધારે ટકેલો નથી. આવું જાણતાં છતાં નાદાન આપણે તેને બહારમાં જ શોધી રહ્યા છીએ. પુદગલના રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શ એ જ આપણી એકાગ્રતાનો વિષય બનેલ છે. પડી જવું, સડી જવું એ એનો સ્વભાવ છે છતાં તેના આ લક્ષણની અવગણના કરીને આપણે નિત નવા પદાર્થો પર મોહિત થતાં રહીએ છીએ. શાંતિ, સમતા, આનંદ આ બધું તારી અંદર અઢળક પડયું છે, બસ અંદર જવાની વાર છે.

ગુણગ્રાહ્ય વૃત્તિ કેળવાય ત્યારે આપણે અન્યને જોઈને હરહંમેશ આનંદ અને પ્રેમની લાગણી અનુભવીએ છીએ. અપ્રતિમ એવો આ ગુણ ગુણોનો રાજા ગણાય કારણ તે દ્વારા અનેક ગુણો આપણા ચારિત્ર્યમાં સ્થપાય છે. પ્રશમમૂર્તિ શ્રી તીર્થંકર ભગવાન એ સર્વગુણસંપન્ન છે. અહોભાવથી જ્યારે આપણે તેમની વીતરાગતા પ્રત્યે કેન્દ્રિત થઈએ છીએ ત્યારે તેમના જેવાં થવાની શરુઆત થઈ જાય છે. સદગુરુ તેમજ સતશાસ્ત્ર પ્રત્યે પણ તેવી જ રીતે વારી જવાનું છે. જે સામે આવે તેના ગુણ જોતા થઈ જઇએ તો જીવન પ્રેમ અને આનંદથી ઉભરાવા લાગશે. અફસોસ કે અન્યના દોષ જોવાની કુટેવને કારણે જીવે પોતનું જ નખ્ખોદ વાળ્યું છે.

“જે આત્મામાં જાગેલો છે તે ખરેખર જીવંત છે.”  
-જે બુજેન્ટલ.

આપણો ઉપયોગ એવો સતેજ હોય અને દ્રષ્ટિ એવી સૂક્ષ્મ કે કોઈ પણ કાર્ય કરીએ ત્યારે ક્યાંય ભૂલચૂક ન થાય. બધું યથાયોગ્ય રીતે પાર પડે. ધીરજ અને સહનશીલતા હોય ત્યાં અંતર જાગૃતિની જ્યોતિ વધુ પ્રજ્વલિત રહે છે. એકાંતમાં અસંગ થઈ ધ્યાન સાધના કરી મનને પવિત્ર અને સ્થિર કરવાનું છે. ધ્યાનની સાધના નિયમિત રીતે કરતા રહીશું તો તે ધન્ય દિવસ દૂર નથી કે સમ્યગદર્શનની પ્રાપ્તિ થાય.

અંતરની ઉદભવેલી ઇચ્છા એ સર્વ પ્રથમ કાર્ય કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. ત્યાર બાદ દ્રઢ સંકલ્પ અને સમર્પણ ભાવ હોય તો થાક્યા વગર આપણે આપણા લક્ષ્ય તરફ આગળ વધી શકીએ છીએ.

જાણવા માટે વાંચવું જરૂરી છે પણ શીખવા માટે ઝીણવટભર્યું નિરીક્ષણ. ભક્તિ ભાવે ભાઈશ્રીનું નિરીક્ષણ કરતા રહેવું એ આંતરિક પરિવર્તન તેમજ રૂપાંતરિત થવાનો સહજ અને સુગમ માર્ગ છે.

Samvar Bhavana - Preventing the binding of new karma - સંવર ભાવના

જ્ઞાન, ધ્યાનમાં પ્રવર્તમાન થઈને જીવ નવા કર્મ બાંધે નહીં તે આઠમી સંવરભાવના.
- શ્રીમદ્દ રાજચંદ્ર, વચનામૃત

Gnan, dhyaanmaa pravartmaan thai ne jeev nava karma baandhe nahi te aatthmi sanvarbhavana.


By immersing in knowledge and meditation, the soul does not bind new karma. That is the eighth Samvar bhavana.
— Shrimad Rajchandra, Vachanamrut

Samvar Bhavana

Samvar bhavana is about the prevention of new karma. Karma rules every moment of our existence. All karma is suffering. Even good karma is sorrow dressed up as happiness because it interferes with our ultimate aim of moksha (salvation). So, can we stop collecting karma?  Samvar bhavana tells us we can. Knowledge and meditation are the key to preventing new karma from depositing on our consciousness.

Just as we shut our windows to prevent dust from entering and soiling our homes, we force shut the attachment gateways (ashravdwaar) to thoughts, speech and deeds. Just as we shut the door to prevent theft of our belongings, we shut the door to temptation and prevent destruction of our essential spiritual fibre.  By blocking karma, we block its results and free ourselves from its unhappy consequences. Only by such constant vigil can we shrink the vast, weighty and unwieldy canvas of our seemingly endless karmas.

Samvar bhavana is about disciplining the body and the mind to abstain from karma-inducing thought, speech and action. If we think before we speak or act, it becomes a powerful and easy way to curtail inflow of karma. A little step ahead is to think before we even think or feel – that is, to control the mind by not allowing a wayward or indisciplined thought to enter it. We need to be our own doormen. When an involuntary bad thought such as envy creeps in, arrest it as it enters, before it consumes the mind. If possible, watch the thought and let it fly back out of our system.  A constant vigil will cleanse the mind and thereby our speech and actions.

Samvar bhavana tells us how crucial it is to bear our karma with fortitude. Our oneness with our suffering creates a cyclical bind of new karma whereas bearing our pain calmly relieves us of that karma at some point. Knowledge of right awareness goes a long way in practising samvar. Awareness of an object – any idea, thought or emotion that stems from attachment – has to be forfeited as it breeds attachment. Awareness of the self is real awareness that protects us from creating new karma. Meditation helps create such awareness.

Param Pujya Bhaishree, quoting from ‘Vyakhyaansaar’, tells us of the fine line between a person who has achieved granthi bhed (discrimination between delusion and reality) and one who has not. The one who has not achieved granthi bhed is driven by his active involvement or oneness (ekatva) with the four vices (kashay) of anger, ego, deception and greed; the one who has achieved granthi bhed, such as an enlightened person, may have kashays but he does not get involved in them. And therein lies the fundamental schism between suffering souls and liberated souls.

Shrimadji says, “For the sake of small joys in one lifetime, enlightened souls do not extend the infinite suffering of infinite lives.” Avoid anger by cultivating love and forgiveness, ego by humility, deception by straight-forwardness and greed by contentedness.

One must contemplate on the virtues of samiti, gupti and yati dharma that define living within determinate parameters. Conserve and limit use of all the outer resources we need for a worldly existence such as water, food, electricity, clothes, etc. And conserve our inner peace by increasing our sadhana and contemplation, watching our words and thoughts, avoiding negativity and cultivating detachment.  

Shree Bhagvati Sutra Part 2 says a sangni jeev (sentient and rational being) manifests ten categories of behaviour based on his desires – food, fear, intercourse, acquisitiveness, anger, ego, attachment, greed, aimlessness, social approval.

Even an ayogi kevali (a soul who has reached the acme of spiritual awakening and consciousness) at the 14th gunsthanak (highest stage of spiritual journey), who does not accumulate any karma, has to bear 11 types of parishaha (hardships). This should tell us how much way behind we are and how far we have to go.

In addition to our daily contemplation of 15-20 minutes for the bhavana of the month, Brahmnisht Vikrambhai advocates a simple and effective way to enforce the bhavana in our lives: chant the action part of the bhavana in our mind all day. E.g., for samvar bhavana, we could repeatedly chant, “I will watch my thought, speech and action.”

Bhavanabodh cites the inspiring example of how Rukmini, the beautiful daughter of a wealthy man, was got besotted with Vajraswami after listening to his impressive spiritual discourses and declared she would marry him and none other. She tried her best to woo him. Vajraswami, however, remained unwavering in his vow of celibacy. He knew entering into a marital liaison would entail a lifetime of karmic binding, a binding that would harm him no end. In the end, Rukmini saw her folly in trying to convert a saint and drive him towards self-destruction. Instead of trying further, she decided to renounce the world and embrace sainthood herself. The best way to prevent new karmas from forming is to disallow them from entering our mindspace.



Sadhvi Rukmani

Sadhvi Rukmani

Param Krupalu Dev Shrimad Rajchandra’s fame as a shataavdhaani – someone who could do 100 things at a time – had spread far and wide. He got invitations to go abroad and earn more money and fame. Shrimadji, however, declined all offers as these could lead him away from the glorious pursuit of his soul. To him, his extraordinary prowess as a shataavdhaani was but one miniscule part of the soul’s boundless power. A gnani does not get tempted; a gnani enjoys a good breeze without getting attached to it and craving it.

Bhagvad Geeta expounds the beautiful concept of sthitapragna – a wise person who is equanimous in happiness and sadness. Such a state of being frees us from being prisoner to future karma. In the same book, Bhagwan Krishna famously says, “Karmanye vadhikaaraste, maa phaleshu kadaachana.” “You have the right to act according to your duty; but do not get attached to the fruits of your actions.”

In other words, be detached, come what may.

સંવર ભાવના

જે જે વૃત્તિમાં સ્ફૂરે અને ઇચ્છા કરે તે આશ્રવ છે. તે તે વૃત્તિનો નિરોધ કરે તે સંવરભાવ.

સંવર ભાવનાનું અનુપ્રેક્ષણ કરવાથી નવાં કર્મોને રોકી શકવાની શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. જીવનની દરેક ક્ષણ ઉપર કર્મનું વર્ચસ્વ છે. અજ્ઞાની જીવોના અસ્તિત્વનો આધાર તેનાં શુભાશુભ કર્મો છે. તે કર્મો દ્વારા દેહનું ઉપાર્જન થાય છે અને દેહ એ કેવળ વેદનાની મૂર્તિ છે. તે દેહમાં પુરાઈ જીવ અનંત દુઃખ ભોગવે છે. જ્યાં સુધી તે કર્મો આત્મા સાથે જોડાયેલા છે ત્યાં સુધી જીવ અનંત દુ:ખોથી પીડાતો રહેશે. શુભ કર્મો પણ ખરેખર તો દુઃખને ઢાંકી દેતું છદ્માવરણ છે કારણ મોક્ષ થવામાં તે બાધારૂપ  બને છે. જો અશુભ કર્મ લોખંડની બેડી છે તો શુભ કર્મ સોનાની બેડી છે. તે બન્ને, આત્માને મુક્ત થવા દેતા નથી. શું આપણે કર્મ બાંધતાં અટકી શકીએ ખરાં? સંવર ભાવના કહે છે કે અવશ્ય આપણે  કર્મો બાંધતા અટકી શકીએ એમ છીએ. જ્ઞાન અને ધ્યાનનો આશ્રય લઈએ તો નવાં કર્મો આપણા ચેતન આત્માને આવરી નહિ શકે અને પૂર્વનાં કર્મોનું જે આવરણ છે તે પણ દૂર કરી શકીશું. અંતે આત્મા મુક્ત થશે.

જેમ વરસાદ કે વાવાઝોડું આવે ત્યારે પાણી અને ધૂળ ઘરમાં ન પ્રવેશી જાય માટે આપણે ઘરનાં બારી અને બારણાં બંધ કરી દઈએ છીએ, બરાબર એજ રીતે કર્મો અંદર ન પ્રવેશે તે માટે આપણે મન, વાણી અને કાયાના યોગોને સાવચેતીપૂર્વક પ્રવર્તાવવા જોઈએ. યોગાશ્રવનાં દ્વારોમાંથી કર્મો પ્રવેશે નહિ  માટે આપણા જીવનના આપણે ચોકીદાર બનવાનું છે. પાપના પ્રનાલને બંધ કરવાનાં છે. કોઈ નબળો કે ખરાબ વિચાર આવે તો તેના  આવતાની સાથેજ તેની ધરપકડ કરી લેવી. મનના મહેલમાં તેને ફરવા ન દેવો. આવી સતત જાગૃતિ હશે તો મન નિર્મળ અને વિવેકી બનતું જશે. સંકલ્પબળ, એકાગ્રતા, ધીરજ આવા લાભદાયી ગુણો ખીલતા જશે.  

આશ્રવનાં દ્વારોને બંધ કરી દેવા તે સંવર ભાવના. સમ્યગજ્ઞાન, વિરતિ, અપ્રમત્તતા, નિ:કષાય પરિણામ અને અયોગ થકી આપણે મિથ્યાત્વ, અવિરતિ, પ્રમાદ, કષાય અને યોગના દ્વારોમાંથી આવતાં કર્મોને રોકી દઈએ છીએ.

સમ્યગજ્ઞાન: આત્મસાક્ષાત્કાર. દેહમાં આત્મબુદ્ધિ ન થવી અને આત્મામાં આત્મબુદ્ધિ થવી તે.

વિરતિ: સંસારમાં વિરક્ત રહેવું. વૈરાગ્યભાવ ધરીને અલિપ્ત જીવન જીવવું.

અપ્રમત્તતા: અંતરમાં જાગૃત રહેવું. જ્ઞાનભાવમાં રહી કર્મધારાને સમભાવે ભોગવી લેવી.

નિ:કષાય: ક્ષમા, નમ્રતા, સરળતા અને  સંતોષને સદૈવ ઉજાગર રાખવાં.

અયોગ: મન-વચન-કાયાની સ્થિરતા. સંયમિત જીવન. તમામ કર્મોને નીર્જરી જન્મમરણથી મુક્તિ, દેહનો વિલય થવો.

યોગનું ચલાયમાનપણું તે આશ્રવ અને તેથી ઊલટું તે સંવર.

વાણી અને વર્તન એ વિચારોમાંથી પ્રગટ થાય છે માટે આપણું મન શું કરી રહ્યું છે તે જાણતા રહેવું એ અત્યંત જરૂરી છે. મન જો સ્વચ્છ, સ્વસ્થ અને સ્થિર છે તો બધું વ્યવસ્થિત થાય છે.  મનને અધ્યાત્મમય રાખીને તેને ધર્મધ્યાનમાં રોકી રાખવું, વાણી દ્વારા પ્રભુ સ્મરણ, કીર્તન અને શાસ્ત્રવાંચન કરવું. મીઠું અને સત્ય વચન બોલતા રહેવું, વિચાર કર્યા વગર ન જ બોલવું. કાયા દ્વારા સમજણ સાથે, જયણાપૂર્વક પ્રવૃત્તિ કરવી. યોગ દ્વારા હિંસા ન થાય, અન્યને દુઃખ ન પહોંચે તે ઉપયોગ રાખીને બધાં જ  કાર્યો કરવાં.  જ્યાં અનુસાશન છે ત્યાં યોગ નિયંત્રિત રહે છે. અનુશાસન તેમજ સંયમિત જીવન એ આત્મવિકાસની નિસરણી છે.   

ઘરમાંથી કોઈ વસ્તુ ચોરાઈ ન જાય માટે સંગ પ્રસંગે લાવેલા દાગીનાઓને ઘરની તિજોરીમાં રાખીએ છીએ અને બહાર જઇએ ત્યારે ઘર બરાબર બંધ કરીને જઈએ છીએ. આપણો આત્મા સહુથી અમૂલ્ય છે, એની કોઈ કિંમત થઇ શકે એમ નથી કારણ તે અનંત ગુણોનો અને અવ્યાબાધ સુખનો ભંડાર છે. ઈન્દ્રિયોનાં  ક્ષણિક સુખની લોલુપતા આપણા આત્માને હરી ન લે, પરમાં એકાગ્ર અને ઓતપ્રોત બનીને તે પોતાનું ભાન ન ભૂલી જાય એ ધ્યાન રાખવું અતિ આવશ્યક છે.      

કર્મોને રોકતાં આપણે તેના ફળને પણ રોકી દઈએ છીએ. દુઃખોથી બચવા માટે ધીરજ કેળવીને અંતર જાગૃતિ સાથે, યથાયોગ્ય રીતે મોટાં કે નાનાં કાર્યો કરવાની જરુર છે. ચિત્ર વિચિત્ર સુખ દુઃખના આ સંસારી પટ ઉપરના  ચિત્રામણને ભૂંસી, તેને શ્વેત અને શુક્લ બનાવવાનો આ અચૂક ઉપાય છે.

લક્ષ રહે જ્યાં સુધી નિત્ય નિર્મળપણે કરમનો ડાઘ કહો કેમ લાગે?

આત્માનો લક્ષ રાખીને, જે કંઈ આપણે કરીએ છીએ તે ધર્મ છે અને તે લક્ષ ચૂકીને જે કંઈ કરીએ છીએ તે અધર્મ છે, કર્મ છે.        
સંવરભાવના એમ શીખવે છે કે ઉદયને અનુસરતું જીવન જીવવું, પણ તે ઉદયમાં ભળી ન જવું. જયારે વિપરીત કર્મનો ઉદય આવે ત્યારે દેહમાં આત્મબુદ્ધિ ન કરવી. બધું શરીરને થાય છે પણ હું તેનો જોનારો અને જાણનારો જ્ઞાયક આત્મા છું. હું અક્ષય છું, કર્મસત્તાથી અનેક ગણું વધારે બળ મારા આત્મામાં છે. હું તો જીવંત છું, જાગતો છું, તે બિચારા તો જડ છે, અચેતન છે. સમભાવ રાખીને કર્મો ભોગવવાની એક અદ્દભુત કળા આ સંવરભાવના થકી હાંસલ થાય છે. સંવરભાવના ભાવવાથી સંસારનું સમ્યગ સ્વરૂપ સમજાય છે અને ત્યારબાદ એકાંત શોક અને દુઃખથી ભરેલા તે સંસારમાં હવે જન્મમરણ ન કરવાનો દ્રઢ સંકલ્પ બંધાય છે. નિર્વેદ અને સંવેગના ગુણો ખીલતા જાય છે. આત્મજાગૃતિ અને સહનશીલતાને કારણે દુઃખ પણ દૌલત બની જાય છે. જીવન એજ તપ છે, જો તેને તીખો તાપ માનીએ છીએ તો જ આપણે તેનાથી બળીએ છીયે.

જ્ઞાન કરવું એ આત્માનો સહજ સ્વભાવ છે માટે તેથી જાણવાની ક્રિયા અવિરત ચાલતી રહેશે. જે સામે આવે તેનું જ્ઞાન થતાંં જ અંતરમાં તેના સંદર્ભના વિચારો જાગે છે. એ વિચારને અનુસરતા ભાવ થયા વગર રહેતા નથી. જો તે જોડાણમાં હું અને મારાપણાનો ભાવ હોય, આત્મા મોહના રંગે રંગાઈ રહ્યો હોય તો તુરંત જાગૃત થઇ તેનાથી હું ન્યારો છું એવી સભાનતામાં આવી જવું. સાત્વિક સદાચારી જીવન તેમજ ધ્યાનની સાધના થકી આ અંતર જાગૃતિ વિશેષ ખીલતી જાય છે.

વ્યાખ્યાનસારનો બોધ આપતા પરમ પૂજ્ય ભાઇશ્રીએ કહ્યું કે, ગ્રંથિભેદ થયો છે એવા સમ્યગદર્શન પામેલા જ્ઞાની તેમજ જેની ગ્રંથિ હજુ નિબિડ છે, છેદાઈ નથી એવા અજ્ઞાની આત્મા વચ્ચે ઘણું મોટું અંતર છે. જેની નથી છેદાઈ એવો પુરુષ દરેક કાર્યોમાં લેપાયેલો રહે છે. શરીરીભાવે, દેહાભિમાન સાથે તે બધાં કાર્યો કરે છે. જે સ્વપ્ન સમાન છે તેને તે સાચું માને છે. સુખ બહાર શોધે છે. ઇન્દ્રિયોના વિષયની પાછળ દોડે છે, ઉશ્કેરાટ અને ઉદિગ્નતા ભર્યું તેનું જીવન વલણ છે. ઉદયમાં ભળી જતા તેને કષાયો થતા રહે છે. સંસારમાં તે ડૂબેલો જ રહે છે. જે જ્ઞાની છે તે આત્મામાં જીવે છે. અકર્તા ભાવે તેના કાર્યો થાય છે, તે અલિપ્ત અને અસંગ રહી શકે છે. જ્ઞાતા ભાવે દ્રષ્ટા છે. ઉદયનો ધકકો વધારે બળવાન હોય તો તે અંદરથી હલી જાય છે પણ તેને અનંતાનુબંધી કષાય થતા નથી. જીવન કાળ દરમિયાન તે મોટે ભાગે શાંતિ અને સ્વસ્થતા સાથેનું જાગૃત જીવન જીવે છે. સંસારી અને જ્ઞાની પુરુષો આમ કેટલા અધિક જુદા પડે છે. આત્મા સાક્ષાત્કાર થાય અને કર્મો ક્ષય થતાં મુક્તિપુરી સુધી પહોંચાડી દે એવી આ સંવર ભાવના છે.

પરમ કૃપાળુ દેવ શ્રીમદ્જી પત્રાંક ૪૭ માં લખે છે કે, “એક ભવના થોડા સુખ માટે અનંત ભવનું અનંત દુઃખ નહીં વધારવાનો પ્રયત્ન સત્પુરુષો કરે છે.” ક્રોધને પ્રેમ અને ક્ષમાથી, માનને લઘુતાભાવથી, કપટને સરળતાથી અને લોભને સંતોષથી જીતી લે છે.

જૈન દર્શનમાં, પાંચ સમિતિ અને ત્રણ ગુપ્તિ એ આઠ પ્રવચન માતા કહેવાય છે. જેમ માતા બાળકનું રક્ષણ કરે તેમ આપણા આત્માનું તેઓ રક્ષણ કરે છે. પ્રવૃત્તિમાં સમિતિ અને નિવૃત્તિમાં ગુપ્તિનો આશ્રય લઈને પ્રવૃતિ તેમજ નિવૃત્તિ દરમિયાન આપણો આત્મા નિષ્કલંકી રહે એ આપણો પુરુષાર્થ છે. જીવન જીવતા ઓછામાં ઓછી વસ્તુઓ વાપરવી. પાણી, ભોજન, કપડાં  વીજળી બધું વિચારીને વાપરવું. વૈરાગ્ય ભાવે ત્યાગી જીવન જીવવું. ભય દેખી કાચબો પોતાના અંગોને સંકોચી લે છે તેમ મન, વાણી અને કાયાના વ્યાપારને ટૂંકાવી દેવો. જરૂરિયાત હોય ત્યાંજ જવું અને કામ હોય તો અન્યને મળવું. મૌન રહી જડ ચેતનનો વિવેક કરતા રહેવું. સંસારમાં રહ્યા છતાં સંન્યાસી થઈને જીવવુ.

ભગવતી સૂત્રના બીજા ભાગમાં એમ કહ્યું છે કે સંજ્ઞી  જીવો १० પ્રકારની પ્રવૃત્તિમાં સતત જોડાયેલા રહે છે. ખોરાક લેવો, ભયમાં જીવવું,  મૈથુન, પરિગ્રહ ભેગો કરવો, ક્રોધ, અહં, આસક્તિ, લોભ, જેવા ભાવોમાં રાચવું, ઉદેશ વિનાનું જીવન જીવવું, લૌકિક મોટાઈની કામના કરવી.

હેય અને ઉપાદેયનો વિવેક કરીને દરેક પ્રવૃત્તિઓ આત્માના લક્ષે કરવી એ યાદ રાખવાનું છે.

સયોગી કેવળી ભગવંતે પણ ચૌદમાંના અગિયાર પરિષહ સહન કરવા પડે છે. કરેલાં કર્મો ભોગવ્યાં વગર તેનો આત્મા મુક્ત નથી થઇ શકતો. આવા સંપૂર્ણ જ્ઞાનીએ પણ પોતાના કર્મો  ભોગવવાં પડે છે. માટે કર્મ બાંધતી વખતે આપણે ખૂબ સજાગ રહેવું જોઈએ.  

રોજ १५ થી २० મિનિટ આ ભાવનાનું ચિંતવન કરવું.  જગત તરફ દ્રષ્ટિ કરીએ ત્યારે આ ભાવનાને મનમાં ધરી રાખવી અને તેને લક્ષમાં રાખીને જીવન જીવવું તેમજ બધા નિર્ણયો લેવા. ભાવનાઓને સંસ્કારિત કરવા માટે તેનો  અંતરમાં આલેખ જગાડવો અત્યંત જરૂરી છે,  દાખલા તરીકે સંવર ભાવનાને અમલમાં લાવવા માટે આવા એક વચનનો અંતરમાં અજપા જાપ કરવો અથવા તો  માળા ફેરવવી. “હું મારા વિચાર, વાણી અને વર્તન પ્રત્યે જાગ્રુત રહીશ.”

ભાવનાબોધમાં,  રુક્મની અને વજ્રસ્વામીની  બોધપ્રેરક કથામાં આલેખાયું છે કે રુક્મણિ ધનાઢય પિતાની પુત્રી હતી. તેણે વજ્રસ્વામીનું વ્યાખ્યાન સાંભળ્યું અને એટલી બધી તેમના પ્રેમમાં પડી ગઈ કે તેણે નિર્ણય કર્યો કે જો હું પરણીશ તો કેવળ વજ્રસ્વામીને જ. તેને પોતાના કામણથી ઘણી રીતે વજ્રસ્વામીને પ્રલોભિત કરવાની કોશિષ કરી પણ અડગ મનના તેઓ જરાય ચળ્યા નહિ. વજ્રસ્વામી બરાબર જાણતા હતા કે વિવાહિત જીવનમાં તેઓનો આત્મા વિવિધ જાતના અનેક કર્મોથી કલંકિત થશે અને તેના ફળ અનેક જન્મારાઓ સુધી ભોગવવા પડશે. અંતે વજ્રસ્વામીના જ્ઞાન ગર્ભિત વૈરાગ્યે રુક્મણિને જીતી લીધી. તેને ખ્યાલ આવ્યો કે એક સંતને સંસાર તરફ આકર્ષિત કરવાનું પાપ કેટલું ઘાતકી છે.  

રૂક્મણિએ પણ પ્રવજ્યા લીધી અને મોક્ષના માર્ગે પ્રયાણ કર્યું. જો કર્મોને અટકાવવા હોય તો અશુભ  વિચારની શરૂઆત થાય ત્યાંજ તેને રોકી લેવા જોઈએ.  

પરમ કૃપાળુ શ્રીમદ્જીએ મુંબઇમાં શતાવધાન કરી બતાવ્યા. બે હજાર જેટલા પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓથી ભરેલા તે હોલમાં તેમની ખૂબ પ્રશંસા થઈ. અનેક લોકોએ તેમને પરદેશ આવવા માટે આમંત્રણ સુદ્ધા આપ્યું. સંપત્તિ અને સત્તાના અનેક પ્રલોભનો આવ્યા પણ પરમ વૈરાગી શ્રીમદ્જીએ તેને સ્વીકાર્યા નહીં. તેમને મન શતાવધાન એ આત્માની અનંત શક્તિનો માત્ર નાનો પરિચય હતો. મહાપુરુષો પૌદ્દગલિક સુખોથી ઉપરામ હોય છે. તેઓ ક્ષણિક નહીં પણ જે  શાશ્વત છે તેનીજ આરાધના કરે છે. ઠંડા પવનની લહેર આવીને સુખ આપી જાય છે તો જ્ઞાની તેની શીતળતાને અનુભવે છે પણ તેમાં સુખબુદ્ધિ કરી ફરી ફરી તેને ઇચ્છતા નથી.

ભગવદ્ ગીતામાં સ્થિતપ્રજ્ઞ આત્માની દશાનું સુંદર વર્ણન કર્યુ છે. સુખ અને દુઃખની અવસ્થાઓમાં તેઓ કેવા સમ છે. તેમને મન હર્ષ, શોક જીવન મૃત્યુ બધું સરખું છે. બાહ્ય કશું તેમને સ્પર્શતું નથી. પોતાની મસ્તીમાં તેઓ મસ્ત રહે છે અને છતાં ચોકસાઇપૂર્વક બધાં કાર્યો કરે છે. તેઓ જૂનાં કર્મો સમભાવે ભોગવે છે અને નવાં નથી બાંધતા

“કર્મણ્યે વા ધિકારસ્તે મા ફલેષુ  કદાચન”  આ શ્લોક દ્વારા ભગવદ્ ગીતા જગતને ઉપદેશે છે, કે  એક કર્મયોગી પોતાનું કર્મ નિભાવે છે, નિષ્ઠાપૂર્વક ફરજો પુરી કરે છે, પણ ફળની અપેક્ષા રાખતો નથી.  તે ક્યાંય આસક્ત થતો નથી અને મારાપણાનો ભાવ કરતો નથી”


Further Insights

Truth Circle: Scatter Your Salutations Across the Universe

Scatter Your Salutations Across the Universe

as narrated by Popatbhai Gulabchand

One day, Motibhai of Anand came to pay his respects to Shrimad Rajchandra. He wanted to ask Shrimad 14 questions that had arisen in his mind. Motibhai had carefully written these questions on a piece of paper which he had tucked safely inside his turban.

That morning, when Motibhai arrived, Shrimad was giving a discourse to a group of truth seekers. Motibhai had not yet asked his questions but was surprised when he found accurate and heartwarming answers to all of them in Shrimad’s preachings which emerged from Shrimad’s limitless pure conscience and his detached state of being. A deeply impressed Motibhai thanked Shrimad with folded hands and praised him greatly.

After this divine experience, Motibhai was moved to bow down at Shrimad’s feet when a doubt held him back. He thought,  Shrimad is still a householder, how can I pay my obeisance to him? As soon as Motibhai had this thought, Shrimad intuitively said, “Motibhai, I do not want your salutations. They do not bring any benefit to me, nor do I desire to be worshipped or praised. Instead, let your salutations be scattered across the entire universe!”
After hearing these priceless words, Motibhai was convinced that Shrimad was a highly elevated soul. He was also certain Shrimad possessed extraordinary clairvoyant powers as Shrimad not only read his thoughts accurately but also answered all the 14 questions that had arisen in his mind.

- Inspirational Stories of Shrimad Rajchandra page 208 - 209

તમારા નમસ્કાર ચૌદ રાજલોકમાં વેરી નાંખવાના છે

શ્રીમદ્ અને પોપટભાઈ ગુલાબચંદ

એક દિવસ, આણંદવાળા મોતીભાઈ પરમકૃપાળુદેવના દર્શન કરવા આવ્યા હતા. તેઓ પોતાના મનમાં ઉઠેલા ચૌદ પ્રશ્નો શ્રીમદ્દજીને પૂછવા માટે એક ચિઠ્ઠીમાં લખીને લાવ્યા હતા. તે પ્રશ્નોની ચિઠ્ઠી તેમણે પોતાની પાઘડીમાં ખોસેલી  હતી. તેઓ જયારે પહોંચ્યા ત્યારે  પરમકૃપાળુદેવ મુમુક્ષુઓને બોધ આપી રહ્યા હતા. ત્યાં તે સમયે મોતીભાઈએ શ્રીમદ્જીને પોતાના પ્રશ્નો પૂછ્યા નહીં, છતાં અત્યંત નિર્મળ ચારિત્ર્યવાન એવા પરમ કૃપાળુદેવના શુદ્ધ અંતઃકરણમાંથી નિઃસ્પૃહ ભાવે નીકળતા બોધ દ્વારા જ મોતીભાઈને પોતાના બધાં જ પ્રશ્નોનું સચોટ અને હૃદયસ્પર્શી નિરાકરણ મળી ગયું ! પ્રભાવિત થયેલા મોતીભાઈએ પરમકૃપાળુદેવ પ્રત્યે હાથ જોડીને તેમનો આભાર માન્યો અને ખૂબ પ્રશંસા કરી.

ત્યારબાદ તેઓ પરમ કૃપાળુદેવના ચરણોમાં વંદન કરવા ઇચ્છતા હતા, પરંતુ તેઓના મનમાં સંશય જાગ્યો કે “આ પુરુષ તો ગૃહસ્થાવાસમાં છે, તેમને નમસ્કાર શી રીતે થઈ શકે?” તેઓના મનમાં આવા ભાવ ઉઠતાં જ સહજ રીતે પરમકૃપાળુદેવે તેઓને જણાવ્યું કે “મોતીભાઈ, તમારા નમસ્કાર અમારે જોઈતા નથી. તેનો કંઈ પૈસો ઉપજતો નથી, તેમ અમારે કાંઈ પુજાવું-મનાવું નથી. તમારા નમસ્કાર ચૌદ રાજલોકમાં વેરી નાંખવાના છે !!”  આવા અમૂલ્ય વચનો સાંભળતા મોતીભાઈને દ્રઢતા થઈ કે શ્રીમદ્દજી એક મહાત્મા પુરુષ છે અને જે રીતે તેઓશ્રીએ મોતીભાઈના મનના વિચારો જણાવવાની સાથોસાથ તેમના મનમાં રહેલા ચૌદે-ચૌદ પ્રશ્નોનું સમાધાન પણ કર્યું, તે ઉપરથી, શ્રીમદ્દજી મનઃપર્યવ-આદિ જ્ઞાનોના ધણી છે, એમ મોતીભાઈને વિશ્વાસ થયો.

- શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર - પ્રેરક પ્રસંગો - પાનું ૨૦૮-૨૦૯